باغان امروز

مشخصات گياه لگجي (كبر)

کَبَر، كور، ياردون، لگجی، لیجین، خاروک یا علف مار (نام علمی: Capparis spinosa) یکی از گیاهان راسته میخک‌سانان (Caryophyllales)، تیره کبریان (Capparaceae) ، رده کبرها (Capparis) است. کبر درختچه ای است خاردار و پر شاخ و برگ با برگ های باریک و به رنگ سبز روشن که اکثرا بر روی زمین گسترده شده و گل آن چهار قسمتی به رنگ سفید و بسیار معطر که وسط آن مانند مو است. میوه اش را خیار کبر می نامند و تقریبا به شکل و اندازه بلوط است. رنگ میوه آن سبز رنگ با خطوط موازی سبز و یا زرد کمرنگ است و داخل میوه آن قرمز و پر از دانه های کوچک و لزج است. گیاه کبر علی رغم ظاهر کوچکش، ریشه بسیار محکم و طولانی با پوست ضخیم دارد که اغلب پس از خشک شدن از مغز چوبی آن جدا می شود. همچنین این گیاه ممکن است تا سی سال عمر کند.

محل رویش لگجي (كبر)

لگجي گیاهی بومی مدیترانه، در آب و هوای مرطوب و گرم کشورهای قبرس، ایتالیا، یونان، آفریقای شمالی و برخی مناطق گرمسیر آسیا به ويژه در هندوستان به عمل می آید. در ایران نیز در دامنه‌های کم ارتفاع البرز، هرزویل، منطقه طالقان، در بلوچستان و در اراضی لم‌یزرع و خرابه‌ها، در استان هاي ایلام، فارس، بوشهر، کرمانشاه، خوزستان، کهگیلویه و بویراحمد، یزد، کرمان و جنوب استان کرمان می‌روید. در منطقه نوجین از بخش های شهرستان فراشبند در جنوب غرب استان فارس یکی از مرغوبترین میوه‌های گیاه کَبَر که به زبان بومی به آن لیجین یا لگجی گفته می‌شود به دست می‌آید و وارد بازارهای شهرستانهای همسایه به ویژه کازرون می‌گردد. اين گياه در جنوب فارس بويژه در دشت سر سبز باغان نيز مي رويد كه به زبان محلي به آن لگجي مي گويند. در ضمن به عقیده مردم محلی غذای محبوب روباه در فصل بهار می باشد.

كاربردها و خواص درمانی لگجي (كبر)

ريشه

ریشه کبر یکی از چهار عنصر موجود در ترکیب مشهور چهار اصول (چهار ریشه) است که عبارتند از: ریشه کرفس، ریشه کبر، ریشه کاسنی، ریشه رازیانه که در اقسام بیماری‌های بلغمی و سوداوی کاربرد دارد. ریشه کبر خواص و كاربرد بسیار زیادی در درمان امراض دارد و از این رو حکما کاربردهای را برای آن در درمان انواع بیماری ها ذکر کرده اند. کبر بازکننده گرفتگی های طحال و کبد است و جزء بهترین داروهای برطرف کننده مشکلات طحال نام برده شده است. گیاه کبر در پزشکی کهن یونانی و عرب مورد استفاده قرار می گرفته است. مردم قدیم برای جلوگیری از زود سفید شدن موی سر، ریشه کبر را خوب ساییده  و با روغن کنجد و یا روغن زیتون و قدری آب می جوشانیده‌اند تا روغن به نصف می رسیده سپس با این روغن بن مو ها را ماساژ می‌داده اند. ریشه کبر جهت بهبود فالج و برخی از امراض سیستم عصبی که ناشی از افزایش سردی و یا رطوبات است بسیار نافع است.  

پوست

پوست این گیاه مزه ی تند و گس و اثر آرام کننده، معرق و نرم کننده دارد و در رفع سرفه و آرام کردن حملات آسم و دفع کرم کارساز بوده و در درمان دانه‌های پوستی سودمند است. شیخ الرئیس بوعلی سینا می فرماید: سپرز (طحال) را از ماده سودایی پاک کند و بعد از آن بهبود کامل حاصل شود. پرورده کبر با سرکه و عسل دافع و خارج کننده سموم بدن و مدر سودا است. همچنین ترکیب کبر با ادویه های معطر مانند سنبل الطیب، اسطوخودوس، اذخر و عسل تحلیل برنده و خارج کننده ترشحات لزج سینه است و چون قاطع بلغم است از این رو برای دردهای مفصلی و سیاتیک و نقرس چه بصورت خوراکی و چه ضماد آن نافع است. کبر ترشح ادرار و حیض را زیاد می کند و برای بازشدن خون قاعدگی در موارد قطع آن در زنان جوان مؤثر است و نیروی جنسی را افزایش می دهد. در طب سنتی هند از پوست کبر به‌ عنوان نرم‌کننده‌ی سینه، قائده‌آور و مسکن درد استفاده می‌شود و در موارد روماتیسم، فلج و طحال بزرگ شده و غده‌های توبر کولی تجویز می‌شود. برگ و پوست ریشه آن از بین برنده کلیه کرم‌های معده و روده می‌باشد و همچنین پودر پوست ریشه این گیاه و یا پودر برگ خشک‌شده آن برای خشک کردن زخم‌ها و جراحت‌های بدخیم مؤثر است.

میوه

از میوه این گیاه که به خیار کبر معروف است ترشی خوشمزه ای بدست می آید که اشتهاآور بوده و جهت رفع گرفتگی های کبد و طحال مؤثر است. مصرف ترشی کبر بیشتر در استان فارس و همدان مرسوم است. میوه کال و نرسیده گیاه که طول آن به 1 تا 2 سانتی متر می رسد علاوه بر خاصیت ضد روماتیسمی، برای تهیه ترشی بکار میرود. انواع بزرگتر آن که حداکثر چهار سانتی متر درازا دارد به شکل خام و به عنوان میوه مصرف می شود. دانه های آن به رنگ سیاه بوده و محتوی شکلی آن قرمز رنگ است و به همین دلیل به آن خاویار سبز نیز می گویند.

گل

گل کبر گلی است که بیشتر از لحاظ دارویی مورد بررسی قرار گرفته حال آنکه گلی است بسیار معطر و به شدت خوشبوی که عطری لطیف به همراه اندکی تلخی دارد. باعث تعجب است که بوی این گل منطبق با مد عطرسازی روز دنیاست و با گران قیمت ترین عطرهای دنیا رقابت می‌کند و همانطور که قبلا اشاره شد این گیاه در نواحی مختلف جغرافیایی ایران بخوبی رشد می کند و شاید سرمایه گذاری بر روی اسانس این گل بتواند سود سرشاری را وارد کشور نماید. کبر برای درمان بیماریهای نظیر واریس و طحال نیز بکار می رود. کبر اگر با سرکه و عسل در هم آمیخته شود پادزهری قوی برای بیشتر مسمومیتها بکار برده می شود. گیاه کبر کبد را تقویت می کند، درد دندان را تسکین می دهد و ریشه آن از بخشهای دیگر مفیدتر و پرخاصیت تر است. کبر برای درمان بواسیر و شستشوی روده ها بکار می رود و خاصیت ضد روماتیسمی دارد. جوانه های ناشکفته و مولد گل آن اثر نیرو دهنده دارد و برای بیماری نقرس مفید است.

دکتر سید محمد معصومی عضو هیات علمی دانشگاه رازی کرمانشاه در گفت و گو با خبرنگار بهداشت و درمان خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) منطقه کرمانشاه، اظهار داشت: کبر( کالک مارانه) با نام علمی Capparis از گیاهان دارویی بومی استان کرمانشاه است که به تیره «Capparidaceae» اختصاص دارد. وی افزود: پوست این گیاه طعم تند و گس و اثر آرام کننده، معرق و ملین دارد و در رفع سرفه و تسکین حملات آسم و دفع کرم موثر بوده و در درمان دانه های جلدی اثرات مفیدی ظاهر می کند. معصومی افزود: محققان معتقدند کلیه قسمت های این گیاه دارویی اثر مقوی و بادشکن دارد و آن را در درمان رماتیسم موثر می دانند. این عضو هیئت علمی دانشگاه رازی کرمانشاه، گفت: به نظر می رسد این گیاه دارویی در رفع سکسکه موثر است.

از نكات جالب اين گياه مي توان به ميزان كلسترول آن اشاره كرد كه صفر مي باشد. كبر حاوي ويتامين هاي C, A و B12، كلسيم، منيزيم، پتاسيم، فيبرهاي رژيمي، پروتئين و همچنين ميزان بالاي سديم مي باشد. با توجه به امكان كشت كبر در اراضي لم يزرع و خرابه ها و همچنين چندساله بودن اين گياه و مقاومت زياد آن به خشكي و شوري، كبر مي تواند به عنوان جايگزين مناسبي براي گندم و محصولات زراعي ديگري كه نياز به آب زياد دارند در مناطق خشك و كويري و مناطق با بارندگي كم شود. از آنجاييكه كبر داراي ريشه هاي بسیار محکم و طولانی با پوست ضخیم مي باشد، يكي از بهترين گزينش ها براي كشت در مناطقي است كه با مشكل فرسايش خاك روبروست.

مضرات

مصرف این گیاه برای گرم مزاجان مضر است. از این نظر باید با سکنجبین مصرف کنند، همچنین مصرف زياد آن مضر مثانه (مصلحش اسطو خودوس است) و کبد است (مصلحش عسل است).

                                                                                          یوسف نامی

                                                                    دکترای بیوتکنولوژی مولکولی میکروبی